Optimale kans op zwangerschap dankzij evolutie FSH

Follikel stimulerend hormoon (FSH) is een eiwithormoon dat gemaakt wordt door de hypofyse (het hersenaanhangsel). Het stimuleert bij de vrouw de groei van eiblaasjes (follikels) en bij de man de zaadaanmaak. Via een subtiel regelmechanisme komt er bij vrouwen met een regelmatige menstruele cyclus per maand slechts één follikel tot volledige rijpheid, en komt na de zogenaamde eisprong (ovulatie) de eicel uit de follikel vrij. Deze kan bevrucht worden en vervolgens aanleiding geven tot een zwangerschap. FSH is zeer belangrijk voor vrouwen die zwanger willen worden, sterker nog: zonder FSH is er geen follikelgroei en geen mogelijkheid tot een eisprong. FSH is niet meer weg te denken uit de moderne behandeling van vruchtbaarheidsstoornissen. FSH is zoals gezegd een eiwithormoon, hetgeen als gevolg heeft dat FSH via een injectie toegediend moet worden. Via een tablet is helaas niet mogelijk, omdat eiwitten door het maagzuur worden afgebroken.

FSH uit urine
Eigenlijk kennen we nog niet eens zo heel lang de werking van FSH en de toepassing als medicijn is van nog recentere datum. De pioniers op het gebied van onderzoek naar FSH waren Bruno Lunenfeld en Pietro Donini. FSH kon in eerste instantie alleen maar verkregen worden uit de hypofyses van overleden mensen. De hoeveelheid die hieruit verkregen kon worden was veel te klein om hier patiënten mee te kunnen behandelen. De eerste doorbraak kwam toen het Donini in 1947 lukte om via een ingewikkelde techniek eiwitten uit urine te isoleren. Vooral in de urine van vrouwen in de overgang bleek FSH in redelijk grote hoeveelheden aanwezig te zijn. Dit leidde vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw tot de eerste medicijnen die FSH bevatten. Deze medicijnen werden met name gebruikt voor de behandeling van vrouwen zonder follikelgroei, die daardoor geen eisprong hadden, met als gevolg dat ze niet zwanger konden worden. De eerste medicijnen bevatten in gelijke hoeveelheden ook luteïniserend hormoon (LH), omdat men toen dacht dat dit noodzakelijk was voor een goede ontwikkeling van follikels. De mogelijkheden om de follikelgroei zorgvuldig in de gaten te houden waren beperkt. De echoscopie bestond nog niet. Dit leidde regelmatig tot grote meerlingzwangerschappen met alle complicaties van dien.

Eerste IVF-baby
Vanaf de jaren tachtig kwam er een hele nieuwe indicatie bij voor het gebruik van FSH. De eerste IVF-baby, Louise Brown, werd in 1978 geboren en al vrij snel daarna werd FSH bij IVF-behandelingen gebruikt om meerdere follikels tot ontwikkeling te laten komen. Op deze manier kon via een punctie meerdere eicellen verkregen worden. Deze nieuwe techniek maakte IVF een stuk effectiever dan in de beginfase. De behoefte aan FSH nam hierdoor enorm toe. In de beginfase werd FSH vooral gewonnen uit urine verzameld door nonnen in kloosters. Prince Pachelli, een neef van de toenmalige paus, zat in de directie van Serono en had dit via bemiddeling van zijn vooraanstaande neef georganiseerd. Helaas bleek al vrij snel dat alleen nonnenkloosters niet meer voldoende waren om aan de sterk toenemende behoefte aan FSH te voldoen.

Zuiverdere behandeling
Vanaf ongeveer 1985 kwamen er voor het eerst medicijnen in de handel die alleen FSH en geen LH meer bevatten. Extra LH bleek voor adequate follikelgroei niet nodig, mogelijk zelfs schadelijk, omdat eigenlijk alle vrouwen (een zeldzame uitzondering daargelaten) voldoende eigen LH aanmaken. Een probleem bleef de relatieve onzuiverheid van de toenmalige medicijnen. Vanaf de jaren negentig lukte het via nieuwe technieken om FSH steeds zuiverder te isoleren uit urine. Dit leidde ertoe dat FSH in plaats van in de spier nu onderhuids geïnjecteerd kon worden, zonder kans op allergische reacties door de verontreiniging met allerlei andere eiwitten. Dit maakte de behandeling voor de patiënten een stuk minder belastend.

Onuitputtelijke FSH-bron
Het probleem van een relatief tekort aan goede grondstof voor het fabriceren van de FSH-bevattende medicijnen bleef bestaan, maar werd definitief in de loop van de jaren negentig opgelost door de introductie van de zogenaamde recombinant DNA-techniek. Het is gelukt om het stukje menselijk erfelijk materiaal (DNA) dat codeert voor het hormoon FSH in te bouwen in een cellijn afkomstig van eistokcellen van de Chinese hamster die door een bepaalde techniek almaar blijft delen. Deze techniek zorgt voor een min of meer onuitputtelijke bron voor de productie van FSH en biedt uiteraard grote voordelen boven het gebruik van urine als grondstof voor FSH: de bron is goed controleerbaar, heeft een zeer hoge zuiverheid, je hebt alles in eigen hand en bent niet afhankelijk van het unrineaanbod op de wereldmarkt.

Proefdiervrij
Tot voor kort moest elke nieuwe batch FSH op activiteit worden getest via een ingewikkelde bioassay: de zogenaamde Steelman Pohley assay. Deze test uit 1950 meet de toename van het gewicht van eierstokken van ratten nadat ze drie dagen lang een vaste dosering FSH ingespoten hebben gekregen. Het wegen van die eierstokken is alleen mogelijk als de ratten eerst zijn doodgemaakt. Het is eigenlijk niet zo'n prettig idee dat voordat een nieuwe batch FSH op de markt wordt toegelaten, eerst talloze proefdieren opgeofferd moeten worden om de activiteit hiervan te meten en af te stellen. Doden van proefdieren is echter nu niet meer nodig, hetgeen toch een zeer mooie bijkomstigheid is. Door de hoge zuiverheid van FSH dat gemaakt wordt via de recombinant DNA-techniek, is het mogelijk om FSH als medicijn niet meer uit te drukken in eenheden van activiteit, maar - zoals verreweg de meeste andere medicijnen - gewoon in een gewichtseenheid. Alles weten over Filled by Mass? Lees hier verder >

Veilig preparaat
Het FSH heeft een hele ontwikkeling doorgemaakt en is daardoor een medicijn waarin goed de voortschrijdende technische mogelijkheden van de geneesmiddelenindustrie tot uitdrukking komt. FSH is geëvolueerd van een onzuiver, sterk verontreinigd medicijn gewonnen uit urine, naar een modern via recombinant DNA-technieken vervaardigd veilig preparaat met een hoge zuiverheid. Het gevolg is evident: vrouwen die FSH nodig hebben, krijgen een optimale kans op zwangerschap.

Roel Schats, gynaecoloog